27.3.11

dè fo ghrian ...?

'S e ainmear boireann à Rang 2 (.i. coltach ri bròg bròige, caileag caileige) a th' ann an grian: bun. tha a' ghrian a' dol fodha; gin. aig dol fodha na grèine; tabh. na ròin gam blianadh sa ghrèin. Air a' chiad sealladh, a-rèist, tha e na iongnadh gun canar, mar eisimpleir, dè fo ghrian a tha sin? 'dè air thalamh a tha sin?'. An dèidh an roimheir fo, bhite an dùil ris an tuiseal tabhartach, mar a tha ann an chan eil teagamh fon ghrèin agam 'chan eil teagamh sam bith agam', ach tha e coltach gur h-e giorrachadh a th' ann am fo ghrian an seo airson fo ghrian nan speur 'fo ghrian nan nèamh' agus gur h-e sin as coireach nach eil claonadh ri fhaicinn san ainmear an seo: dè fo ghrian nan speur a tha sin?

13.3.11

aon cheud, dà cheud, trì cheud ...

A thuilleadh air aon cheud agus dà cheud, far am biodh dùil ri sèimheachadh co-dhiù an dèidh aon agus , gheibhear trì cheud, ceithir cheud agus fiù 's còig cheud ann an corra dhualchainnt, le sèimheachadh de ceud, far nach biodh dùil idir ris. 'S e fuigheall fìor àrsaidh a tha seo. Nuair a bha trì gnèithean fhathast aig a' Ghàidhlig (fireann, boireann agus neodrach), bha ceud na fhacal neodrach. An dèidh fhacal neodrach a ghabhadh claonadh san t-Sean Ghàidhlig, bhiodh dùil ri sèimheachadh anns na tuisealan ainmneach agus cuspaireach - le chèile an tuiseal bunasach againne - agus san tuiseal ghairmeach. Bha seo a' toirt a-steach SG trí 'trì' agus cethair 'ceithir' sna suidhichean ud. Feumaidh e bhith, a-rèist, gur h-e cruthan gu math sean a th' ann an trì cheud agus ceithir cheud is gum bi iad a' leantainn riaghailtean àraidh na Sean Ghàidhlig.

Bha na h-àireamhan 5-10 eadar-dhealaichte. 'S e srònachadh a bhiodh a' leantainn nan àireamhan 6-10 san t-Sean Ghàidhlig, mùthadh nach aithnichear tuilleadh san t-suidheachadh sin an-diugh. Ach bhiodh sèimheachadh a' leantainn SG cóic 'còig'. Chan e a h-uile dualchainnt idir a chleachdas còig cheud ach, far an cleachd, ma-thà, is math dh'fhaodte gur h-ann mar thoradh air fìor sheann riaghailt a tha sin cuideachd.

Air uairean, tha an sèimheacheadh seo air a sgaoileadh gu facail eile le c- thoisich, gu
h-àraid le ainmean cumanta a leithid trì choin, còig chaoraich 7c, ach chan eil pàtran cunbhalach ann.